Adıgece Ders No:09

Aralık 17, 2018

БЖЫГЪЭХЭР - SAYILAR

Зрабж бжыгъэцlэхэр:

Sayma sayıları:

 

1 - Зы , 2 - Тlу, 3 - Щы, 4 - Плlы, 5 - Тху, 6 - Хы, 7 - Блы, 8 - И  9 - Бгъу, 10 - Пщlы, 0 - Зырикl

11 - Пщlыкlуз, 12 - Пщlыкlутl, 13 - Пщlыкlущ, 14 - Пщlыкlуплl, 15 - Пщlыкlутху

16 - Пщlыкlуих, 17 - Пщlыкlуибл, 18 - Пщlыкlуий, 19 - Пщlыкlубгъу, 20 - Тlощl

 

Bu dilde sayma düzeni yirmilik sayma düzenine göredir. Fakat bu düzen onluk sayma düzenine değiştirilmiştir. Örneğin otuz beş , yirmi on beş şeklinde idi. Her iki sayma düzeni de dilin yapısına uygundur.

 

21 - Тlощlрэ зы, 22 - Тощlрэ тlу, 23 - Тlощlрэ щы, 24 - Тlощlрэ плlы, 25 - Тlощlрэ тху, 31 - Щэщlрэ зы, 32 - Щэщlрэ тlу, 33 - Щэщlрэ щы, 34 - Щэщlрэ плlы,35 - Щэщlрэ тху

10 - Пщlы, 20 - Тlощl, 30 - Щэщl, 40 - Плlыщl, 50 - Тхущl, 60 -Хыщl

70 - Блыщl, 80 - Ищl, 90 - Бгъущl, 100 - Щэ

 

200 - Щитl, 300 - Щищ, 400 - Щиплl, 500 - Щитху, 600 - Щих

700 - Щибл, 800 - Щий, 900 - Щибгъу, 1000 - Мин

 

2.000 - Минитl, 3.000 - Минищ, 4.000 - Миниплl

1.000.000 - Мелуан - зы мелуан, 2.000.000 - Мелуанитl,

10.000.000 - Мелуанипщl

 

2007 - минитlрэ блы, 2008 - Минитlрэ и,

1955 - Минрэ щибгъурэ тхущlрэ тху

1975 - Минрэ щибгъурэ блыщlрэ тху

 

Щlэуэ къытхуеблэгъа илъэсыщlэм зэгъусэу дихьэнщ жысlэри

Зафер чэнджэщ есхьэлlа щхьэкlэ къысхуидакъым. Сэ сыкlэлъыплъынурэ

 

иужькlэ сигу ирихьым сынихьэнущ жиlащ.

Sayıların yazı içerisinde yazılış ve okunuşları ;

 

Зы мыlэрысэ ------- Bir elma

Зы унэ ---------------- Bir ev

Зы щlалэ ------------- Bir genç

Зы хъвджэбз -------- Bir kız

Зы махуэ ------------- Bir gün

Зы тхьэмахуэ. -------- Bir hafta.

Зы мазэ. ---------------- Bir ay.

 

Мыlэрыситl ------------- İki elma

Унищ ---------------------- üç ev

Щlэлитху------------------ beş genç

Хъыджэбзибгъу ------ dokuz kız

Мэхуипщl --------------- On gün

 

On bir ve daha büyük sayılar isimden sonra gelir ve yüz sayısı dışında  isime ulanmazlar. İsme ulananların sonundaki sesli düşer ve isim ile sayı arasına  и sesi girer.

 

Ara sayılar arasına da рэ рэ gelir.

 

Махуэ тlощlрэ тхурэ. – Yirmi beş gün. ( zaman aralığı olarak )

Махуэ плlыщl. --- Kırk gün.

Мыlэрысэ пщlыкlутху. – On beş elma

Цlыхуищэрэ пщlыкlутхурэ. – Yüz on beş insan.

Еджакlуэ щэныкъуэ. – Elli öğrenci.

 

Махуэ тlощlрэ тхурэ Истанбул сыщылэжьащ.—Yirmi beş gün İstanbul da çalıştım.

Илъэситкlэ Истанбул сыщеджащ.-------------------- İki yıl İstanbul da okudum.

Хасэм цlыху плlыщlрэ тхурэ къекlуэлlащ.------- Toplantıya kırk beş insan katıldı.

Пэщым цlыху пщlыкlутху щlэсщ. --------------------- Odada on beş insan var.

 

Зэрызэкlэлъыкlуэ бжыгъэцlэхэр:

Sıralama bildiren sayılar ;

 

Езанэ- birinci, Етlуанэ - ikinci, Ещанэ - üçüncü, Епщlанэ - onuncu

Епщlыкlутхуанэ - onbeşinci

 

Зэрагуэш бжыгъэцlэхэр:

 

Birer ikişer gibi sıra dizi veya paylaşım sözcükleri ;

 

Кхъыlэ мыlэрысэ зырыз фшхы. --------------- Lütfen birer elma yiyin.

Тхылъ тlурытl къэфщэху. ---------------------- - İkişer kitap satın alın.

Зафер и еджакlуэхэм тхылъ щырыщ яхуигуэшащ.

-------------------------------------------------- Zafer öğrencilerine üçer kitap paylaştırdı.

 

зырыз - birer, тlурытl - ikişer, щырыщ - üçer, пл!ырыпл!- dörder

 

Мыlэрысэ зырыз фшхы.--------- Birer elma yiyin.

Махуэ тlурытl фытхущыlэ.---- Bizim için ikişer gün kalın.

Махуэ щырыщ фытхуэлажьэ. - Bizim için üçer gün çalışın.

Тlурытlу кусэ фыхъу. --- İkişerli sıra olun.

Пэщым зырызурэ фыщlэхьэ. Odaya birer birer girin.

 

Зы тхьэмахуэр мэхуибл мэхъу -- Bir hafta yedi gün oluyor.

 

Блыщхьэ ---------------- pazartesi

Гъубж -------------------- salı

Бэрэжьей --------------- çarşamba

Мэхуэку ------------------ perşembe

Мэрем -------------------- cuma

Щэбэт --------------------- cumartesi

Тхьэмахуэ --------------- pazar

 

Ипэ ит мэхуитхур лэжьэгъуэ махуэхэрщ. -- İlk beş gün çalışma günleridir.

Иужь ит мэхуитlри зыгъэпсэхугъуэ махуэхэрщ.

------------------------------------------------- Sonraki iki gün de dinlenme günleridir.

 

Лlэщlыгъуэ ---- asır

Гъэ - Илъэс --- yıl , sene

Мазэ -------------- ay

Тхьэмахуэ ----- hafta

Махуэ ----------- gün

Жэщ ------------- gece

Махуэ ----------- gündüz

Пщыхьэщхьэ - akşam

Пщэдджыжь -- sabah

Шыджагъуэ ---- öğlen

Нэхуыщ --------- imsak

Кlэху -------------- tan yeri ağarması vakti

Кlыфl ------------- karanlık

Нэху -------------- aydınlık

 

Щlыlэ -------------- soğuk

Хуабэ ------------- sıcak

Щlыlэтlыlэ ------- serin

Псыlэтlыlэ ----- - nemli

 

Илъэсым и пычыгъуэхэр - Yılın bölümleri ;

 

Щlымахуэ ----------------- Kış

Гъатхэ --------------------- İlkbahar

Гъэмахуэ ----------------- Yaz

Бжьыхьэ ------------------ Sonbahar

 

Мазэхэр ------------------- Aylar

 

1- Щlышылэ ------------ ocak

2- Мэзае ----------------- şubat

3- Гъэтхэпэ -------------- mart

4- Мэлыжьыхъ --------- nisan

5- Накъыгъэ ------------- mayıs

6- Мэкъуэуэгъуэ ------- haziran

7- Бадзэуэгъуэ --------- temmuz

8- Шыщхьэlу ------------ ağustos

9- Фокlадэ --------------- eylül

10- Жэпуэгъуэ ----------- ekim

11- Щакlугъуэ ------------ kasım

12- Дыгъэгъазэ ---------- aralık

 

Bu isimlendirmeler o ayın yılın zamanın özelliklerine göre ve ses anlam  düzeneğine göre isimlendirilmişlerdir.

 

Щыпэгъэ - geçen yıldan bir önceki yıl

Нэгъабэ - geçen yıl

Мыгъэ - bu yıl

Етlэнэгъэ - gelecek yıl

 

Вэсмахуэ - dünden önceki gün

Дыгъуасэ - dün

Нобэ - bugün

Пщэдей - yarın

Пщэдеймыщкlэ - Yarından sonraki gün

Къэбыщкlэж - Yarından sonraki günden sonraki gün

Къэбывэх - Yarından sonraki günden sonraki günden sonraki gün.

 

ПКЪЫГЪУЭХЭР --------- Vücut organlarımız

 

Пкъы – organ, lэпкъ лъэпкъхэр

 

Нэ -------- - göz ------------------------ lэ ------- el

Нэlу ------ - yanak --------------------- lэгу -------- aya, avuç içi

Нэкlу ------ göz çukuru -------------- lэхъуамбэ --- parmak

Набдзэ --- kaş ------------------------- lэбжьанэ ---- tırnak

Нэбжьыцl -- kirpik -------------------- lэштlым ------ yumruk

Напlэ ----- Göz kapağı --------------- lэпщэ ------ - bilek

Натlэ ------ alın ----------------------- lэблэ -------- kol

Напэ ------ yüz ----------------------- lэфракlэ ---- dirsek

Щхьэ ------ baş ------------------------ Лъэ --------- ayak

Щхьэц ---- saç ----------------------- Лъакъуэ --- ayak

Пщэ ------- boyun --------------------- Лъэдакъэ --- topuk

Пщэдыкъ --- ense ------------------- Лъэхъуамбэ -- ayak parmağı

Тхьэкlумэ --- kulak ------------------ Лъэбжьанэ --- ayak tırnağı

Жьэ --------- ağız --------------------- Лъэкlэн ------- aşık kemiği

Дзэ ---------- diş ----------------------- Лэдий -------baldır aşık arası

Дзэпэфlанэ - ön kesici diş -------- Лъапщэ ---- ayak bileği

Дзэщхьэл --- azı dişi ---------------- Лъэкlампlэ -- baldır

Хьэдзэ ------ köpek dişi ------------- Лъэгуажьэ --- diz

Дзэл ------- diş eti ------------------- Куэ ------- diz üstü, bacak

Бзэгу ----- dil --------------------------- el ayak araçları

Жьэпкъ ----- çene -------------------- Лъэрыгъ --- ayakkabı

Жьэкъыпэ --alt çene -----------------Лъэпыlу ---- terlik

Жьэгъу ---- bademcik ----------------Лъэпэд ----- çorap

Пэ ------- burun ---------------------- Лъэрыгъыпс - ayakkabı bağı

Пэпкъ --- burun kemiği -------------- lэлъэ ------ eldiven

Пащlэ ---- bıyık ------------------------ lэпщэхъу ---- bilezik

Жьакlэ -- - sakal --------------------- lэлъын ------ yüzük

Фlыншэ --- dilcik ----------------------- lэпхъуалъэ --- yüksük

lупэ --------dudak ---------------------- Лъэбакъуэ --- adım

Дамэ ------ kol kanat ------------------ Лы ------- et

дэмащхьэ --- omuz ------------------ Щэ ------- vücut yağı

Блэгущlэ ---- koltuk ------------------ Щхьэкуцl ---- beyin

бгъэгу ---- göğüs tahtası ------------ Къупщхьэ --- kemik

Бгъэ ------- göğüs --------------------- Дзажэ --- kaburga

Блатхьэ ---- kürek kemiği ----------- Кlэ - Кlапэ - kuyruk

Сытх --------- sırt ----------------------- lу ------- nefes yolu

Тхыцlэ ------- omurga ------------------- Къурмакъей - nefes borusu

Тэмакъ ------ yemek borusu --------- Шхалъэ ----- miğde

Tхьэмбыл ---akciğer ------------------- Зэз ------- - öd kesesi

Тхьэмщlыгъу - karaciğer ------------- Жьэжьей ----- böbrek

Кэ ------------- dalak ------------------- Ныбэ --- - karın

Кlэтlий ------- - bağırsak --------------- Ныбапхъэ -- işkembe

Бынджэ ------ göbek ------------------ Курыт ----- ur

Ныбафэ ------ karın derisi ------------ Гу ------ kalp

Лъхуалъэ --- rahim -------------------- Хуэ ----- sinir damar

Быдз ----- meme ------------------------ Лъынтхуэ --- kan damarı

 

Сысымаджэщ. -----Hastayım

Сыт уи лажьэр? --- Neyin var?

Сищхьэр мэуз. --- Başım ağrıyor.

 

Уэ сыт уи лажьэр? Сыт къоузыр? - Neyin var ? neren ağrıyor

Ныбажэ сыхъуащ. Си ныбэр мэуз. - İshal oldum. Karnım ağrıyor.

 

Зафер щlыlэ хэхьащ, пыху сыху хъуащ. - - Zafer soğuk aldı, nezle oldu.

 

Хьэнтхъупс хуабэ езгъэфэн игъуэттэм фlы хъужынут.

--------------------------- Sıcak çorba içirecek birini bulabilse iyileşecekti.

 

Зафер дзэ lумтыжу зыхэсхащ. ----- Zaferde diş kalmadığını duydum.

 

Тхьэм жьыщхьэ махуэ ищl. ----- Allah sağlıklı bir yaşlılık nasibetsin.

 

Махуэ къэс уидзэхэр умлъэщlым уэри аращ къыпщыщlынур.

------------- Her gün dişlerini fırçalamazsan senin de başına aynı şeyler gelecektir.

 

Пщэдджыжь къэс укъызэртэджу щхьэгъубжэхэр lухи жьы къабзэ

къыщlегъахуэ. Her sabah uyanınca pencereleri aç da temiz hava girişini sağla.

 

Уэ lэхэр уи напэр къабзэу фlэтхьэщlыкl.--- Ellerini , yüzünü temiz yıka.

 

Уи lэпкъ лъэпкъхэм зегъэужь. ----- Vücudunu canlandır.

 

Къэбзагъэр узыншагъэщ. ----- Temizlik sağlıktır.

 

Зафер идзэхэр щыlуакым лъы тlэкlу къижащ.

------------------------------------- - Zaferin dişlerini çekerlerken biraz kan aktı.

 

Зафер ар щилъагъум къэмэхащ. ------- Zafer onu görünce bayıldı.

 

Мэзэ и адэм гу щылъитэм сыту игъэщlэгъуа. - Maze onu görünce ne kadar şaşırdı.

 

Мазэ и адэр зи мышынэу игугъэт. ----- Maze babasını hiç korkmuyor sanıyordu.

 

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:10

Aralık 17, 2018

Dönüş veya tekrarlama harfi plarak ж son eki evine köyüne kentine veya şu anda çıktığın yere geri dönüş veya yaptığın bir şeyi bir daha yapmayı isteme yapma etme eyleme harfi olarak inceleme

 

Çocuk avutma tekerlemesi

 

Avuç içine okşanarak ------- Мыбдэ мэл щохъурэ

----------------------------------------- Burada koyunlar otluyormuş

 

Baş parmağa dokunularak --- Мыбде хъурей щоджэгурэ

------------------------------------------- Burada top oynanıyormuş

 

İşaret parmağına katlanarak -- Мыбы накlуэ сыкlуэ дывгъэкlуэж жи

-------------------------------------------- Bu haydin dönelim demiş

 

Orta parmağa katlanarak ----- Мыбы тlэкlу дымышхэу дыкlуэжын жи

-------------------------------------- Bu biraz yemek yemeden mi dönelim demiş.

 

Yüzük parmağına katlanarak -- Мыбы нанэ гъуэмылэ тlэкlу

------------------------------------------ хуэдмыхьу дыкlуэжын жи

------------------------------- Bu neneye biraz azık götürmeden mi dönelim demiş

 

Seçe parmağına fiskelenerek -- Мыбы феуэ феуэ цlыкlужь цlыкlужь феуэ

------------------------------------------ феуэ цlыкlужь цlыкlужь жи

-------------------------------- Bu vurun vurun miniciğe vurun vurun miniciğe demiş.

 

Къэмбот , лъакъуэ кlыхь ------------ Kambot, uzun bacak

Кlэн къэхьи дыджэгунщ. ---------- Aşık getir oynayalım

Пlастэ къэхьи здэтшхынщ ------- Pasta getir yiyelim

Лъакъуэ къэхьи дыкlуэжынщ.---- Ayak getir dönelim. (evimize dönelim.)

 

жы, жын, жынщ, ж , жа, жат, жынт , жынут şekillerinde fiil sonuna eklenen bu sonekler çıkış yerine dönüş anlamı katıyor.

 

Кlуэ ---------------- git

Кlуэж ------------- git(geldiğin yere)

Кlуэн? ------------ gider mi?

Кlуэжын? ------ gider mi?(geldiği yere)

 

Сыкlуэжын? --------------- gideyim mi? (geldiğim yere)

Сокlуэж. -------------------- Gidiyorum.(geldiğim yere)

Къуажэм сокlуэж.------ Köye gidiyorum.(köyüme)

Къуажэм сокlуэ.--------- Köye gidiyorum. (herhangi bir köye)

Унэм сыкlуэжащ.-------- Eve gittim. (evime, evime döndüm)

Зафер и унэм сыкlуащ.-- Zafer'in evine gittim.

 

Дэнэ укlуэрэ?------ Nereye gidiyorsun?

Хадэм сокlуэ.------ Bahçeye gidiyorum.

 

Дэнэ укlуэрэ? ----- Nereye gidiyorsun?

Хадэм сокlуэж.---- Bahçeye gidiyorum.

----------------------- ( Bahçeden çıktım gezindim tekrar oraya dönüyorum)

 

Зы мыlэрысэ шхыж. -------- Bir elma daha ye.

Зы шейбжьэ ефэж.--------- Bir bardak çay daha iç.

Кхъыlэ тlэкlу тхущысыж.-- Lütfen bizim için biraz daha otur.

Зы шейбжьэ къысхуэхьыж.---- Bir bardak çay daha getir.

Кхъыlэ зы шейбжьэ къысхуэхьыж.-- Letfen bir bardak çay daha getir.

 

Gidiyorum. -- Gitmiyorum

 

Сокlуэ --------- Сыкlуэкъым

Уокlуэ ---------- Укlуэкъым

Макlуэ --------- Кlуэкъым

Докlуэ --------- Дыкlуэкъым

Фокlуэ --------- Фыкlуэкъым

Макlуэхэ ------ Кlуэхэкъым

 

Dönüyorum. --- Dönmüyorum. ( çıkış yerine )

 

Сокlуэж --------- Сыкlуэжкъым

Уокlуэж --------- Укlуэжкъым

Мэкlуэж --------- Кlуэжкъым

Докlуэж --------- Дыкlуэжкъым

Фокlуэж --------- Фыкlуэжкъым

Мэкlуэжхэ ------ КlУэжхэкъым

 

Gittim ----------- Gitmedim

 

Сыкlуащ ------- Сыкlуакъым

Укlуащ --------- Укlуакъым

Кlуащ ----------- Кlуакъым

Дыкlуащ ------- Дыкlуакъым

Фыкlуащ ------- Фыкlуакъым

Кlуахэщ -------- Кlуахэкъым

 

Döndüm. ----------- Dönmedim. ( çıkış yerine )

 

Сыкlуэжащ ------ Сыкlуэжакъым

Укlуэжащ --------- Укlуэжакъым

Кlуэжащ ----------- Кlуэжакъым

Дыкlуэжащ ------- Дыкlуэжакъым

Фыкlуэжащ ------- Фыкlуэжакъым

Кlуэжахэщ ------- Кlуэжахэкъым

 

 

Зафер и гъусэу къуажэм сыкlуэжащ.- Zaferle birlikte köye gittim.

Къуажэм мэхуипщl дыщыlащ.--------- Köyde on gün kaldık.

Зафер Анкара игъэзэжащ.--------- Zafer Ankaraya döndü.

Зафер игъэзэжа иужь сэ мэхуитху сыщыlэжащ.

------------------ Zafer döndükten sonra ben on gün daha kaldım.

 

 

САБИЙ ГЪЭУДЫlУ ------------------- NİNNİ

 

Пхъащхьэ мыщхьэр мэщащэ -- Ağaçlardan meyveler dökülüyor.

Щауэ цlыкlухэр мэщыпэ.-------- Çocuklar onları topluyor.

lэкlэ пыlэр къыщанэ. -------------- Örgülü şapkayı unutuyorlar.

Ботэ макlуэри мэшынэ. ---------- Bote gidiyor korkuyor.

Быцэ макlуэри къехьыжыр.----- Bıtse gidip getiriyor.

 

Къехь ------- Getiriyor.

Къехьыж --- Getiriyor.( bizim olan bir şeyi, kaybettiğimiz şeyi getiriyor)

 

Şiiri yazıyorum -------------- Şiiri tekrar yazıyorum

 

Усэр сэ сотх ------------ Усэр сэ сотхыж

--------- уэ ботх --------------------- уэ ботхыж

-------- абы иетх -------------------- абы иетхыж

-------- дэ дотх ---------------------- дэ дотхыж

-------- фэ фотх ---------------------- фэ фотхыж

------ абыхэм ятх ------------------ абыхэм ятхыж.

 

Şiiri yazdım. ----------------- Şiiri tekrar yazdım

 

Усэр сэ стхащ. -------- Усэр сэ стхыжащ

--------- уэ птхащ ------------------ уэ птхыжащ

-------- абы итхащ ---------------- абы итхыжащ

---------- дэ ттхащ ----------------- дэ ттхыжащ

---------- фэ фтхащ --------------- фэ фтхыжащ

-------- абыхэм ятхащ. ---------- абыхэм ятхыжащ.

 

Yapabilmek edebilmek eyleyebilmek anlamı katan sonek ; ф

 

Сэ хадэм сокlуэф. --------------- Bahçeye gidebiliyorum.

Мэзым сыкlуэфащ. ------------------- Ormana gidebildim.

Ар Анкара кlуэфынщ. ------------ O Ankara'ya gidebilir.

Зы мыlэрысэ сшхыжыфынщ.-- Bir elma daha yiyebilirim.

Мазэ и напэр иетхьэщlыф. ---- Maze yüzünü yıkayabiliyor.

Мазэ и пэщыр зылъыlуехыф.--- Maze odasını düzeltebiliyor.

Динэ шхэгъуэ къэс и дзэхэр иелъэщlыф.

------------------------- Dine her yemekten sonra dişlerini fırçalayabiliyor.

 

Быцэ усэ дахэхэр иетхыф.----- Bıtse güzel şiirler yazabiliyor.

 

Тхьэщlэн - Eylem olarak yıkama eylemini gerçekleştirmek olduğundan konu bahsi сэ уэ ар дэ фэ ахэр şahıs ekleri de сы у . ды фы . хэ şeklinde olacağı açıktır. Şimdiki zaman olumlu bildirimi istisnası olması kaydı ile.

 

Cотхьэщlэ ---------- сытхьэщlэрэ? ------ сытхьэщlэкъым

Уотхьэщlэ ---------- утхьэщlэрэ? -------- утхьэщlэкъым

мэтхьэщlэ ---------- тхьэщlэрэ? ---------- тхьэщlэкъым

дотхьэщlэ ---------- дытхьэщlэрэ? ------ дытхьэщlэкъым

фотхьэщlэ --------- фытхьэщlэрэ? ------ фытхьэщlэкъым

мэтхьэщlэхэ ------- тхьэщlэхэрэ? ------- тхьэщlэхэкъым

 

сытхьэщlэжкъым --------- сытхьэщlэжыфкъым

утхьэщlэжкъым ----------- утхьэщlэжыфкъым

тхьэщlэжкъым ----------- тхьэщlэжыфкъым

дытхьэщlэжкъым --------- дытхьэщlэжыфкъым

фытхьэщlэжкъым --------- фытхьэщlэжыфкъым

тхьэщlэжхэкъым ----------- тхьэщlэжыфхэкъым.

 

Bu son iki çekimden birincisine tekrar aynı eylemi yapmıyor olma Anlamı katılmış. İkinci çekime ise tekrar aynı eylemi yapamıyor Olma anlamı katılmıştır.

 

Burada aklımıza şöyle bir soru gelebilir; Dil öğretimi fiil çekimleri ile olur mu? Cevabı ise çok açıktır. Bu dil ön ekler son ekler ile işletilmektedir. Bu ön ek ve son eklerin kavranması dili kullanabilmeyi getirir. Yeryüzündeki büyük kabul edilen dillerin beş altı bin cıvarı fiilleri var iken bu dilin tesbit edilmiş yirmi beş bini aşkın fiili vardır. Ön ek son ek hesabı da yapılacak olursa bilmem nerelere varır. Fiillerin çekimlenmeleri önem arz eder. Ön ek son ek ve şahıs Eklerinin fiil başındaki yerleri bütün bunlar farklı çalışmayı Zorunlu kılar.

 

Tхьэщlын - Burada ise bir şey yıkamak olduğundan konu bahsi ар yani yıkanan şey olacağından cümle ona göre oluşur. Şahıslar burada işi yapan eden eyleyen figüran durumuna geçeceğinden şahıslar

сэ уэ абы дэ фэ абыхэм şahıs ekleri de с , п , и , т , ф, я şeklinde oluşur.

 

Konu bahsimiz olan şeyi:

 

Yıkıyorum ---------- Yıkıyor muyum?--- Yıkamıyorum.

 

сотхьэщl --------- стхьэщlрэ? --------- стхьэщlкъым

ботхьэщl --------- птхьэщlрэ? --------- птхьэщlкъым

иетхьэщl --------- итхьэщlрэ? --------- итхьэщlкъым

дотхьэщl --------- ттхьэщlрэ? --------- ттхьэщlкъым

фотхьэщl -------- Фтхьэщlрэ? -------- фтхьэщlкъым

ятхьэщl ----------- ятхьэщlрэ? -------- ятхьэщlкъым

 

Artık yıkamıyorum. --------- Artık yıkayamıyorum.

 

стхьэщlыжкъым ----------- стхьэщlыжыфкъым

птхьэщlыжкъым ----------- птхьэщlыжыфкъым

итхьэщlыжкъым ----------- итхьэщlыжыфкъым

ттхьэщlыжкъым ----------- ттхьэщlыжыфкъым

фтхьэщlыжкъым ---------- фтхьэщlыжыфкъым

ятхьэщlыжкъым ----------- ятхьэщlыжыфкъым

 

Fiil kökü кlу üzerinden sözcük ve cümle oluşumları.

 

Кlуэ. -- Git

Къакlуэ -- Gel

Накlуэ – Belirtili yere git

 

Сэ хасэм сокlуэ уэри накlуэ. – Ben bahçeye gidiyorum, sen de gel

Сэ солажьэ уэ хасэм кlуэ. – Ben çalışıyorum, sen derneğe git.

Хасэм сыщыlэщ уэри къакlуэ. – Ben dernekteyim sen de gel

 

Cümlenin oluşumu genel olarak konuşmacının konumuna Göre şekillenir. Konuşmacının bulunduğu yere bir çağrıda Fiil başına къэ gelmek durumundadır. Konuşmacının bulun -Madığı fakat belirli bir yere doğru çağrıda н yön belirteci İle çağrı yapılmaktadır. Yön belirteci olmadan yapılan çağrıya Konuşmacının müdahil olmadığı bir yön olduğu açıktır.

 

Burada konuşmacı bulunduğu yerden bir git sorgusu yapmaktadır.

 

Хадэм кlуэ. – Bahçeye git.

Хадэм укlуэрэ? – Bahçeye gidiyor musun?

Хадэм укlуа? – Bahçeye gittin mi?

Хадэм кlуэж. – Bahçeye dön.

Хадэм укlуэжрэ? – Bahçeye dönüyor musun?

Хадэм укlуэжа? – Bahçeye döndün mü?

 

Burada konuşmacı bulunduğu yerden belirli bir yöne veya gideceği

Yöne bir git sorgusu yapmaktadır.

 

Унэм накlуэ. -- Eve git.

Унэм унакlуэрэ? – Eve gidiyor musun?

Унэм унэкlуа? – Eve gittin mi?

Унэм нэкlуэж. – Eve dön.

Унэм унэкlуэжрэ? – Eve dönüyor musun?

Унэм унэкlуэжа? – Eve döndün mü?

 

Burada konuşmacı bulunduğu yere bir gel çağrısı sorgusu yapmaktadır.

 

Хадэм къакlуэ. – Bahçeye gel.

Хадэм укъэкlуэрэ? – Bahçeye geliyor musun?

Хадэм укъэкlуа? – Bahçeye geldin mi?

Хадэм укъэкlуэжа? – Bahçeye döndün mü?

Хадэм укъэкlуэжрэ? – Bahçeye dönüyor musun?

 

Bu git veya gel söylemlerine son ekler de getirerek genişletecek olur isek:

 

Gidebiliyorum.—- Gidebildim ------------ Gidebilirim

 

Сокlуэф ------------ Сыкlуэфащ ---------- Сыкlуэфынщ

Уокlуэф ------------ Укlуэфащ ------------- Укlуэфынщ

Мэкlуэф ------------ Кlуэфащ -------------- Кlуэфынщ

Докlуэф ------------ Дыкlуэфащ ----------- Дыкlуэфынщ

Фокlуэф ------------ Фыкlуэфащ ----------- Фыкlуэфынщ

Мэкlуэфхэ. --------- Кlуэфахэщ ----------- Кlуэфынхэщ

 

Olumsuzluk

 

Gitmiyorum. --------- Gidemiyorum. --------- Gidemem.

 

Сыкlуэкъым --------- Сыкlуэфкъым. ------ Сыкlуэфынкъым.

Укlуэкъым. ----------- Укlуэфкъым. --------- Укlуэфынкъым.

Кlуэкъым. ------------ Кlуэфкъым. ----------- Кlуэфынкъым.

Дыкlуэкъым. -------- Дыкlуэфкъым. ------- Дыкlуэфынкъым.

Фыкlуэкъым. -------- Фыкlуэфкъым. ------- Фыкlуэфынкъым

Кlуэхэкъым. -------- Кlуэфхэкъым. --------- Кlуэфынхэкъым.

 

Gitmeyenim. ------- Gitme ( emir )

 

Сымыкlуэ ------------------------

Умыкlуэ ------------ Умыкlуэ.

Мыкlуэ ----------- Йремыкlуэ.

Дымыкlуэ.------------------------

Фымыкlуэ. -------- Фымыкlуэ.

Мыкlуэхэ. --------- Йремыкlуэхэ.

 

Псыхьэ сыкlуэри ---- Su getirmeye gittim ve

Псы семыфэу сыкъэкlуэжащ. --- Su içmeden geldim.

 

Адэм сыкlуэри --- Bahçeye gittim de

Мыlэрысэ сымышхыу сыкъэкlуэжащ. – Elma yemeden geldim.

 

Гъэ - Birisine eylemi yaptırma ön eki.

 

Burada fiil başına eklenen şahıs eki yapan eden eyleyen, Fiil köküne yakın olan şahıs eki ise ettiren eyletendir.

 

Сэ -------- сэ ------------- сы ---- з ---- гъэ --- кlу – а – щ.

Уэ -------- уэ ------------- у ------ б ---- гъэ -------------------.

Ар ------- абы ------------ . ------ и ---- гъэ -------------------.

Дэ -------- дэ ------------- ды --- д ---- гъэ -------------------.

Фэ ------- фэ ------------- фы --- в ---- гъэ -------------------.

Ахэр ---- абыхэм ------- . ------ а ---- гъэ ----------------- хэщ.

 

Bu çaprazlamadan daha önceki cümleler gibi 28 cümle çıkarılabiliyor. Örnekleme ve alıştırmaları sizler yapabilirsiniz.

 

Хуэ --- Birisi için bir şey yapma etme eyleme ön eki.

 

Yapı ve anlamlandırma diğer yapılar ile aynıdır.

 

Сэ -------- сэ ----------- сы --- с ----- хуэ ------- кlу ---- а – щ.

Уэ -------- уэ ----------- у ------ п ----- хуэ -------------------------.

Ар -------- абы --------- . ------ . ------ хуэ ------------------------.

Дэ -------- дэ ----------- ды --- т ----- хуэ -------------------------.

Фэ ------- фэ ----------- фы – ф ----- хуэ -------------------------.

Ахэр ---- абыхэм ----- . ------ . ------ хуэ ---------------------- хэщ.

 

 

Фlэ – Ön ekinde birinci şahıs eki istemediği halde Gücü yetmemiş engelleyememiş ve ikinci şahıs eki etmiş, eylemiştir.

 

Сэ --------- сэ ---------- сы ---- с ---- фlэ ------- кlу --- а --- щ.

Уэ --------- уэ ---------- у ------- п --- фlэ --------------------------.

Ар --------- абы ------- . -------- . ---- фlэ --------------------------.

Дэ --------- дэ ---------- ды ---- т ---- фlэ -------------------------.

Фэ ---------- фэ -------- фы --- ф --- фlэ -------------------------.

Ахэр ------ абыхэм ---- . ------ . ---- фlэ -----------------------хэщ.

 

Bu üç çaprazlama tablosu işletilebilir ise her birisinden türetilebilecek 28 er cümle anlaşılır hale gelir ise ilerleme kaydedilmiş olacaktır.

 

Bu zikredilen cümle kalıbı eylem ile ilgilidir. Eğer konu bahsi – ар – olur ise cümle şöyle oluşur.

 

------------- Сэ --------- сэ --------- с --- фlэ – с – шх – а – щ.

------------- Уэ --------- уэ ---------- п –- фlэ – п ------------------.

Ар -------- Абы ------- абы ------- . ---- фlэ – и ------------------.

------------- Дэ --------- дэ ---------- т –- фlэ – т ------------------.

------------- Фэ --------- фэ --------- ф – фlэ – ф -----------------.

------------ Абыхэм --- абыхэм --- . --- фlэ – а ----------------хэщ.

 

Зы мыlэрысэ сиlэти – Bir elmam vardı da

Ари Зафер сфlишхащ.—Onu da Zafer yedi. ( ben istemiyordum )

 

С – ben ( istemeyen )

Фlэ – istenç dışılık ön eki ( sesli э ve и gelir ise э düşer )

И – o ( ben istemeden eylemi yapan )

Шх – yeme fiil kökü

А – sıfatlaştırma eki ( yenmiş duruma girdi )

Щ – şu andaki hal.

 

Sütunlara dikkat edilir ise kolaylıkla seçilebilir.

 

Ар –------------ сэ –- абы –----- сфlишхащ.

Мыlэрысэр -- сэ –- Зафер --- сфlишхащ.

 

Günlük konuşmalarda fiil başında temsil edildiğinden ben şahıs eki de düşer.

 

Мыlэрысэр Зафер сфlишхащ.

 

Eğer cümleler Ар абыхэм ile başlayacak olur ise fiil başındaki noktanın

Yerine я eki ( иа ) gelir ve sondaki çoğul eki хэ düşer.

 

Мыlэрысэр абыхэм сэ яфlэсшхащ.

Хъыджэбзыр абыхэм уэ яфlэпхьащ.

 

Bu son iki tablodaki dizilişin farklı oluş nedenini konu bahsi ile ilişkilendirebilir isek daha anlaşılır olacağı açıktır.

 

Bu dilde zamanlar genel yapı itibarı ile iki zamanlıdır. Geçmiş zaman ve şimdiki zaman olarak. Geçmiş zaman da uzak ve yakın geçmiş zaman olarak ikiye ayrılır.

 

Biz yakın geçmiş zamanı ele alır isek. Bitmiş zaman.

 

1 – Geçmişte gitmiş olan. --------- сыкlуат. – gitmiştim.

2 – Geçmişte gidecek olan. ------ сыкlуэнут. – giderdim.

3 – Geçmişte gidiyor olan. -------- сыкlуэт. – gidiyordum.

4 – Geçmişte gider olan. ---------- сыкlуэнт. – giderdim

 

Uzak geçmiş bitmiş zaman ekleri ise гъэ eki ile yapılır. Bu konuya ileride değinilecektir.

 

Сыкlуэгъат – Bir vakitler gitmiştim. Şeklindedir.

 

Şimdiki zamanı ele alır isek; etkisi şu anı etkileyen zamanlar olarak;

 

1 – Şu anda gitmiş olan. --- сыкlуащ. – gittim. ( gitmiş durumdayım.)

2 – Şu anda gidecek olan. -- сыкlуэнущ – gideceğim.

3 – Şu anda gidiyor olan. -- сокlуэ. – gidiyorum.

4 – Şu anda gider olan. --- сыкlуэнщ. — giderim.( gidebilir durumdayım )

 

Şeklinde sıralayabiliriz. Bu zamanları da Türkçe olarak olabildiğince Anlatmaya gayret göstereceğiz. Bir kısım anlatım biçimlerinin Türkçede ifade bulmuyor olması nedeniyle Zorluklar olabileceği gibi şartlanmışlıklarımız anlamamızı güçleştirebilir.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:11

Aralık 17, 2018

İsimlerin aldıkları  hal durum ekleri ;

 

Yalın hal ---------

İ durumu --------- р

E durumu  ------ м

e doğru  --------- мкlэ

olarak ------------- у

 

Bunların dışındaki de ve den hal ekleri  fiil başına gelen  ön eklerle belirlenir. De olmak de etmek de eylemek  den gelmek den almak gibi.

 

щы -- de 

къэ – den

 

Унэр плъэгъуа? – Evi gördün mü?

Унэр слъэгъуащ.— Evi gördüm.

 

Кхъужь  пшха? – Armut yedin mi?

Сшхащ. – Yedim.

 

Кхъужьыр  пшха? – Armudu yedin mi?

Кхъужьыр  сшхакъым. – Armudu yedim.

 

Унэм уеплъа? – Eve baktın mı?

Унэм сеплъащ. – Eve baktım.

 

Дэнэ укlуэрэ? – Nereye gidiyorsun?

Хадэм сокlуэ. – Bahçeye gidiyorum.

 

Дэнэ укlуэрэ? – Nereye gidiyorsun?

Еджапlэм сокlуэ. – Okula gidiyorum.

 

Дэнэ укъикlыжрэ? – Nereden dönüyorsun?

Еджапlэм сыкъокlыж. – Okuldan dönüyorum.

 

Дэнэ укъикlрэ? – Nereden geliyorsun?

Истанбул сыкъокl. – İstanbul’dan geliyorum.

 

Дэнэ ущылажьэрэ? – Nerede çalışıyorsun?

Истанбул сыщолажьэ. – İstanbul’da çalışıyorum.

 

Хадэмкlэ накlуэ, сэри сынокlуэ. – Bahçeye doğru git, ben de geliyorum.

Сэ хадэмкlэ сокlуэ. – Ben bahçeye doğru gidiyorum.

 

Унэ -- Ev

Унэр -- Evi

Унэм -- Eve

Унэу – Ev olarak

Унэмкlэ – Eve doğru

 

Нобэ хасэмкlэ укlуа? – Bu gün derneğe doğru ( dernek tarafına ) gittin mi?

Еджапlэмкlэ сыщыlащ. -- Okulun taraflarındaydım.

 

Дэнэ ущыlа? – Nerdeydin? ( Nerede bulundun?)

Хадэм сыщыlащ. – Bahçedeydim. ( Bahçede bulundum. )

 

Дэнэ ущыlэ? – Neredesin?

Хадэм сыщыlэщ. – Bahçedeyim. ( Bahçede bulunuyorum.)

 

р ve м aynı zamanda belirteç olarak kullanılır. Bilinen bir şeyi ifade eder. Cümle yapılarında daima konu bahsi olan şahıs veya şey yani eşya Р – halindedir. Konu bahsi olmayan şahıslar veya şeyler м halindedirler.

 

Ар унэм мэкlуэж. – O eve dönüyor.

Еджакlуэхэр унэм мэкlуэжхэ. – Öğrenciler eve dönüyorlar.

 

Сэри унэм сокlуэж. – Ben de eve dönüyorum.

Аднан унэм мэкlуэж. – Adnan eve dönüyor.

 

Bu son iki cümledeki şahıslar da р halindedirler fakat özel isimlerde ve ben sen şahıslarındaki р düşer. Zaruret olmadıkça da gelmezler.

р - sonuna geldiği ismi belirtili hale getirir. İngilizcedeki -- the – nin görevini ifa eder.

 

Унэ дахэ. ---- Güzel ev.

Унэр дахэ? ---- Ev güzel mi?

Унэр  дахэщ. ---- Ev güzeldir. (bilinen ev)

Ар  унэ  дахэщ.--- O güzel evdir. ( o bilinen evdir)

А  унэр  дахэ? ----- O ev güzel midir? 

А  унэр  дахэщ. --- O ev güzeldir.

 

Сэ сыдахэщ. – Ben güzelim.

Уэ удахэщ. – Sen güzelsin.

Ар дахэщ. – O güzeldir.

 

Сэ сыдахэ? – Ben güzel miyim?

Уэ удахэ? – Sen güzel misin?

Ар дахэ? – O güzel midir?

 

Сэ сыдахэт. – Ben güzeldim.

Сэ сыдахэт? – Ben güzel miydim? ( Vurgu ile. )

 

Сэ сыдахэкъым. – Ben güzel değilim.

Сэ сыдахэкъэ? – Ben güzel değil miyim?

 

Уэ удахэкъым. – Sen güzel değilsin.

Уэ удахэкъэ? – Sen güzel değil misin?

 

Ар сыту дахэ. – O ne kadar güzel.

Ар сыту хъыджэбз дахэ. – O ne kadar güzel kız.

 

Мазэ сыту дахэ. – Maze ne kadar güzel.

Мы унэр сыту дахэ. – Bu ev ne kadar güzel.

Мы унэр сыту ин. – Bu ev ne kadar büyük.

 

Мазэ хъыджэбз дахэ? – Maze güzel kız mı?

Нтlэ хъыджэбз дахэщ. – Evet, güzel kızdır.

 

Мазэ сыту хъыджэбз дахэ хъуа. – Maze ne güzel kız oldu.

Джэгум щыслъэгъуа хъыджэбзыр сыту дахэ.

-------------------------- Düğünde gördüğüm kız ne kadar güzel.

Джэгум щыслъэгъуа хъыджэбзыр сыту дахэт.

--------------------------- Düğünde gördüğüm kız ne kadar güzeldi.

 

Унэр  согъэщlэращlэ. ----- Evi süslüyorum.

Си  унэр  согъэкъабзэ. ----- Evimi temizliyorum.

Си  lэхэр  сотхьэщl. ------- Ellerimi yıkıyorum.

Уи  напэр  къабзэу  тхьэщl.  -- Yüzünü temiz yıka.

И напэр иетхьэщl. --- Yüzünü yıkıyor.

 

Уишыр  унэм  шэж. --- Atını eve götür.

Унэм  кlуэж. ---- Eve git. ( Eve dön.)

Шыр  хадэм  шэ. -------- Atı bahçeye götür.

Щlалэр  мэктэбым  кlуа? ---- Genç okula gitti mi?

Цlыкlухэр я  пэщым  щlэсхэщ.-- Çocuklar odalarında oturuyorlar.

 

Цlыкlухэр  мэктэбымкlэ кlуахэщ. -- Çocuklar okula doğru gittiler.

Гупсэ  хадэмкlэ  к!уащ.  ---- Gupse  bahçeye doğru gitti.

Хъыджэбзхэр  джэгумкlэ  кlуахэщ. -- Kızlar düğüne doğru gittiler.

Хьэщlэхэр хьэщlэщымкlэ  нашэ. -- Misafirleri misafir odasına doğru götür.

 

Унэу  дызэплъахэр  дахэт. --- Ev olarak baktıklarımız güzeldi.

Унагъуэу  дызlумуа  къэдгъэнакъым. -- Aile olarak uğramadığımızı bırakmadık.

Еджакlуэу гу зылъыдымта  щыlэжкъым.

---------------------------------  Öğrenci olarak ilgilenmediğimiz kalmadı.

 

Унэ нэщlу  дызэмыплъа  къэдгъэнакъым.

------------------------------- Boş ev olarak bakmadığımız ev bırakmadık.

 

Еджапlэм ущылажьэрэ?  --- Okulda mı çalışıyorsun?

Цlыкlухэр я пэщым щlэсхэщ.  --- Çocuklar odolarında oturuyorlar.

Я  пэщым  щолажьэхэ.  --- Odalarında çalışıyorlar

Абы щотхэхэ. ----- Orada yazı yazıyorlar.

Сурэт щащl. ------ Orada resim yapıyorlar.

 

Ахьмэд дэнэ  щыlэ?  --- Ahmet nerede? ( Nerede bulunuyor.)

Ар мэктэбым  щыlэщ. ---- O okulda. ( Okulda  bulundu.)

Сыт абы  щищlэр? ---  Orada ne yapıyor?

Абы  щоджэ.  ---- Orada okuyor.

 

Дэнэ укъикlыжрэ? ---- Nereden geliyorsun?

Синемам  сыкъокlыж. ---- Sinemadan geliyorum.

Мы  джанэ  дахэр  дэнэ  къыщыпщэхуа? -- Bu güzel gömleği nereden aldın?

Истанбул  къыщысщэхуащ. ------ İstanbuldan  aldım.

 

Щ - Bir fiil öneki olarak gelir ve fiil sonuna  р - veya -  м  gelirse  o işi yaparken ederken eylerken zaman bildirimi anlamı katılmış olur.

 

Уэс  къыщесам  уэс гуащэ  сщlат. -- Kar yağdığında kardan adam yapmıştım.

Уэ  ущылажьэм сэ сышхэт. --  Sen çalışırken ben yemek  yiyordum.

Сэ  сыщыпсалъэкlэ  фыкъедаlуэ.  --  Ben konuşurken  dinleyin.

Уэс  къыщесым  уэс  lэшкlэ дыджэгунщ. -- Kar yağarken kartopu oynayalım.

Уэшх къыщешхым  уэрамым  фыдэмыхьэ, фиуфэнщ!ынщ.

--------------------- Yağmur yağarken sokağa çıkmayın, ıslanırsınız.

 

Сэ хадэм  сыщыкlуам уэ  абы  ущылажьэт. 

------------------- Ben bahçeye gittiğimde sen orada çalışıyordun.

 

Сэ сыщыкlуэм  уэ укъэкlуэжт.--- Ben giderken sen geliyordun.

 

Дэ - Beraberinde , ona eşlik etme anlamında ön ektir.

 

Мазэ  сыдэджэгуащ. -- Maze ile oynadım.

Мазэ  сыдэлэжьащ. -- Maze  ile çalıştım.

Умар  и  къуэшым  дэшхащ. -- Ömer kardeşi ile yemek yedi.

Мазэ  и  адэм  дэгушыlащ.  -- Maze babasına şaka yaptı.

Мазэ  и  анэм  доlэпыкъу. -- Maze annesine yardım ediyor.

 

Зэдэ - Beraber ortaklaşa eşit şartlarda etmek eylemek.

 

Динэрэ Mазэрэ зэдэджэгуахэщ. - Dine ile Maze birlikte oynadılar. 

Умаррэ Заферрэ  зэдолажьэхэ. --- Ömer ve Zafer birlikte çalışıyorlar.

Умар Зафер  долажьэ. ---- Ömer, Zafer ile birlikte çalışıyor

 

Bu son iki çümlenin tahlilini yapacak olursak, ilk  cümlede  ortak bir çalışma söz konusu, ikinci cümlede ise Ömer  Zaferin yanında onun denetiminde çalışıyor anlamı çıkar.Orijinal yazım şöyle olur ;

 

Умарыр  Заферым  долажьэ.  İşi yapan eden eyleyen yani konu bahsimiz daima  p halindedir. Özel isimler belirteçleri düşer fakat biz onun öyle olduğunu bilmek durumundayız.

 

İki isim arasına gelen ile anlamı bu dilde her iki ismin sonuna рэ рэ  getirilerek yapılır.

 

Уэрэ  сэрэ  дыздэджэгунщ. ----- Seninle ben oynayalım.

Заферрэ  Умаррэ  зэдоджэгухэ. -- Zafer ile Ömer birlikte oynuyorlar.

Динэрэ  Мазэрэ  зэдолажьэхэ. -- Dine ile Maze birlikte çalışıyorlar.

 

Bu anlatım çoğula dönüşürse  ile  anlamını fiil başına gelen  дэ ye yükler.

 

Динэ  и ныбжьэгъухэм  ядоджэгу. --- Dine arkadaşlarıyla oynuyor.

Мазэ  и  анэм  и адэм  ядоlэпыкъу. -- Maze annesine babasına yardım ediyor.

Гупсэ и  ныбжьэгъхэм къадофэ. -- Dine arkadaşlarıyla oynuyor.

 

мы - yapma gitme etme eyleme anlamındaki olumsuz bildirim eki fiilin başına eklenir.

 

Укъыщагъэтэджыжыну  щlыпlэ  умытlыс.-- Kaldırılacağın yere oturma.

Шхэгъуэр  къэмысу  умышхэ. ------ Yemek vakti gelmeden yeme.

Уи lуэху  зыдыщымыlэм  умыкlуэ. ----- İşin olmayan yere gitme.

Жэщи  махуэи  зыпымычу  умыжей. --- Gece gündüz devamlı uyuma.

 

Уэ  хъыджэбз  дахэ, къыздэкlуэ.

Зым  lэпыхур  зым  къэтщтэжу  дыздэпсэунщ.

Гуфlэгъуэм дыздэгуфlэнщ ,  гуlэгъуэм  дыздэгуlэнщ.

Гъащlэр зэгъусэу  здэтхьынщ.

 

Кизэрэ  Ботэрэ

 

Блэкlа  тхьэмахуэм Кизэрэ  Ботэрэ  псалъэ  зратащ.

Мы  тхьэмахуэкlэм Истанбул къыщакlухьыну.

Ахэр пщэдджыжьым зыхуэзахэщ.

Куэд  дэмыкlыуи Истанбул  уэрамым  дэхьахэщ.

Япэ  лъандэрэ  мыбы  щыпсэуахэм  я нэгу  щlэкlа

сыт  щыlами  къегъэлъагъуэ  абыхэм я  lэщlагъэу

къызтрауфахэм.

 

Япэ  лъандэрэ  мыбы  щаухуа  къэралыгъуэшхуэхэм

Къащlэнэжауэ лъагъупхъэу lэджэ  чилисэрэ мэжджытрэ

Абыхэм  я  гъащlэр  щрахьэкlа унэжьхэмрэ  кlэ  иlэкъым.

 

Хы lуфэм уехрэ  абыи  уи нэгу  щызебгъэужьыным уасэ иlэкъым.

 

Кизэ  нэхъ игъэщlэгъуар

мыхуэдиз цlыхум яшхрэ  ирафрэ  къыздикlрат.

Ар  абы  куэдрэ  щlэгупшысыкlащ.

Уэрамхэм дэтыр  дэхуэтэкъым,

лэжьапlэм щlэтыр  щlэмыхуэу  шхапlэхэми  щэхуапlэхэми

щlэтыр  щlэхуэтэкъым.

 

Ауэ  абыхэм ядилъэгъуауэ  нэхъ  гу  зылъитар

псоми  зы  гузэвэгъуэшхуэ яlэ  хуэдэу

зыгурхэм  къыкlэрыху  хуэдэу,  псыдзэм  хуэдэу  уэрамхэм 

зэрырижэхэрат.

 

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

 

 

Adıgece Ders No:12

Aralık 17, 2018

Адыгэбзэр макъыбзэу зэрызыхэтым щхьэкlэ

псалъэхэм я зыхэувэкlэри абы елъытауэщ.

Ауэ иджы дэ дызтелэжьыхьынур псалъэухарщ.

 

Adıge dilinin bir ses dili olması nedeniyle sözcüklerin oluşumu da ona göredir. Bizim şimdi üzerinde çalışacağımız şey cümle üzerinedir.

 

ПСАЛЪЭУХАМ И ЗЫХЭТЫКlЭР - CÜMLENİN DİZİLİŞİ

 

Ben Adıgeyim.

 

Сэ сы Адыгэщ.

Уэ у Адыгэщ.

Ар . Адыгэщ.

Дэ ды Адыгэщ.

Фэ фы Адыгэщ.

Ахэр . Адыгэхэщ.

 

Ben Adıge miyim?

 

Сэ сы Адыгэ?

Уэ у Адыгэ?

Ар . Адыгэ?

Дэ ды Адыгэ?

Фэ фы Адыгэ?

Ахэр . Ады гэхэ?

 

Ben Adıge değilim.

 

Сэ сы Адыгэкъым.

Уэ у Адыгэкъым.

Ар . Адыгэкъым.

Дэ ды Адыгэкъым.

Фэ фы Адыгэкъым.

Ахэр . Адыгэхэкъым.

 

Ben Adıge değil miyim?

 

Сэ сы Адыгэкъэ

Уэ у Адыгэкъэ

Ар . Адыгэкъэ

Дэ ды Адыгэкъэ

Фэ фы Адыгэкъэ.

Ахэр . Адыгэхэкъэ?

 

Birinci tür cümle kalıbı konu bahsi ben sen o olan ve ben buyum şuyum şeklindeki cümle kalıbıdır. O ve onlar için şahıs eklerinin oluşmadığı görülüyor. Onları o dan ayıran хэ eki de açıkça görülüyor. щ sesinin şu anki hali gösterdiği de anlaşılıyor. Ben buyum şuyum türü cümlelerde isim, sıfat, meslek veya hangi iş üzerinde çalışıldığı yazılabilir. 

 

Şahıs ekleri özel isimler dışında sözcüğe bitişik yazılır.

 

Сэ сы Аднанщ.

Уэ у Заферщ.

Ар Мазэщ.

 

Сэ сы Динэ?

Уэ у Гупсэ?

Ар Пагуэ?

 

Сэ сы Быцэкъым.

Уэ у Умаркъым.

Ар Дисэкъым.

 

Сэ сы Дахэуэскъэ?

Уэ у Нэжанкъэ?

Ар Кlушэкъэ?

 

Ben güzelim.

 

Сэ сыдахэщ.

Уэ удахэщ.

Ар дахэщ.

Дэ дыдахэщ.

Фэ фыдахэщ.

Ахэр дахэхэщ.

 

Ben güzelmiyim?

 

Сэ сыдахэ?

Уэ удахэ?

Ар дахэ?

Дэ дыдахэ?

Фэ фыдахэ?

Ахэр дахэхэ?

 

Ben güzel değilim.

 

Сэ сыдахэкъым.

Уэ удахэкъым.

Ар дахэкъым.

Дэ дыдахэкъым.

Фэ фыдахэкъым.

Ахэр дахэхэкъым.

 

Ben güzel değilmiyim?

 

Сэ сыдахэкъэ?

Уэ удахэкъэ?

Ар дахэкъэ?

Дэ дыдахэкъэ? .

Фэ фыдахэкъэ?

Ахэр дахэхэкъэ?

 

Ben güzeldim.

 

Сэ сыдахэт.

Уэ удахэт.

Ар дахэт.

Дэ дыдахэт

Фэ фыдахэт.

Ахэр дахэхэт.

 

Ben güzel değilmiydim?( vurgu )

 

Сэ сыдахэт?

Уэ удахэт?

Ар дахэт?

Дэ дыдахэт?

Фэ фыдахэт?

Ахэр дахэхэт?

 

Bitmiş zaman ile ilgili çekim de görülüyor. Bitmiş zaman sorusunun vurgu ile yapıldığını da farketmiş olmalısınız. Bitmiş zaman olumsuz ve olumsuz sorusu da т den somra къым ve къэgetirilerek yapılır.

 

Сэ сыегъэджакlуэщ. -- Ben öğretmenim.

Уэ уеджакlуэщ. -- Sen öğrencisin.

Зафер усакlуэщ. -- Zafer şairdir.

Дэ дысурэтыщlщ. -- Biz ressamız.

Фэ фыкъэкlухьакlуэщ. -- Siz gezginsiniz.

Ахэр тхакlуэхэщ. -- Onlar şairdirler.

Мыр унэщ. -- Bu evdir.

Ар унэ дахэщ. -- O güzel evdir.

Жыгыр дахэщ. -- Ağaç güzeldir.

Жыгхэр дахэхэщ. -- Ağaçlar güzeldirler.

 

Жыгхэр щхъуантlэхэщ.-- Ağaçlar yeşildirler.

Жыгхэр щхъуэнтlабзэхэщ. -- Ağaçlar yem yeşildirler.

 

Унэхэр дахэхэщ. -- Evler güzeldirler.

Унэхэр дэхабзэхэщ. -- Evler güp güzeldirler.

 

Мазэ хъыджэбз дахэщ. -- Maze güzel kızdır.

Мазэ хъыджэбз дэхэшхуэщ. -- Maze büyük ve güzel kızdır.

Нэжан хъыджэбз lущщ. -- Nejan akıllı kızdır.

 

Истанбул уэрамхэр дахэ? -- İstanbul caddeleri güzel mi?

Гупсэ япэм дахэт. -- Gupse eskiden güzel miydi?

Динэ хъыджэбз дэхэшхуэт. -- Dine büyük ve güzel kızdı.

 

Шхапlэхэр къабзэхэщ. -- Lokantalar temizdirler.

Шхапlэхэр къэбзабзэхэщ. -- Yemekhaneler tertemizdirler.

Зафер щlэлэфlщ. -- Zafer iyi gençtir.

Зафер щlалэ зэкlужщ. -- Zafer yapısı davranışları uyumlu gençtir.

Сэ си щlэлэгъуэм сыкъарууфlэт.-- Ben gençken güçlüydüm.

 

Мазэ дэрбзэрышхуэщ.

Абы сыти иедыф.

 

İkinci cümle kalıbı ise ben senin, sen benim, ben sizin, siz benim şuyun buyunum şeklindeki çaprazlamalardır. Burada ben sen kendileriyle ve ben bizle , sen sizle eşleşmez. Diğer tüm çaprazlamalar yapılabilir. Çaprazlamalar yapılırken sesli harf sesli harf yan yana gelirse araya p anlamsız bağlacı girer. Ахэр ile başlayan cümlelerin sonuna

 

хэ çoğul eki alır. ахэр абыхэм ile eşleşirse a я olur.

 

Сэ ------- сэ ------ сы --- с -- и -- къуэ -- щ.

Уэ ------- уэ ------- у ---- у -- и -- пхъу -- ?

Ар ------- абы ---- . ---- и -------- пышэгъу -- къым.

Дэ ------- дэ ----- ды -- д -- и -- шыпхъу -- къэ?

Фэ ------- фэ ----- фы -- ф -- и -- къуэш -- т.

Ахэр -- абыхэм -- . --- а'я ------лэжьэгъу -- хэ -- т?

 

Сэ уэ сы - у - и - къуэ щ.

 

-------------- сы -ben

------------------- уи - senin

------------------------ къуэ -oğul

-------------------------------- щ. - durumundayım.

 

Сэ уэ сыуикъуэщ. -- Ben senin oğlunum.

 

Сэ абы сы - . - ри - къуэщ.

Сэ абы сырикъуэщ. -- Ben onun oğluyum.

 

Сэ фэ сы - ф - и - къуэщ.

Сэ фэ сыфикъуэщ.

Сэ фэ сывикъуэщ. --Ben sizin oğlunuzum.

 

Сэ абыхэм сы - ра - къуэщ.

Сэ абыхэм сыракъуэщ. -- Ben onların oğluyum.

 

Уэ сэ у - с - и - къуэ - щ.

Уэ сэ усикъуэщ. -- Sen benim oğlumsun.

 

Уэ абы у - . - ри - пхъу - щ.

Уэ абы урипхъущ. -- Sen onun kızısın.

 

Уэ дэ у - д - и - пхъу - щ.

Уэ дэ удипхъущ. -- Sen bizim kızımızsın.

 

Уэ абыхэм у - . - ра - пхъу - щ.

Уэ абыхэм урапхъущ. -- Sen onların kızısın.

 

Ар сэ . - с - и - пышэгъу - щ.

Ар сэ си пышэгъущ. -- O benim muhatabımdır.

 

Ар уэ . - у - и - пышэгъу - щ.

Ар уэ уи пышэгъущ. -- O senin muhatabındır. 

 

Ар абы . - и - . - пышэгъу ?

Ар абы и пышэгъу? -- O onun muhatabı mı?

 

Ар дэ . д - и - пышэгъу - къым.

Ар дэ ди пышэгъукъым. -- O bizim muhatabımız değil.

 

Ар фэ . - ф - и - пышэгъу - къэ?

Ар фэ фи пышэгъукъэ? -- O sizin muhatabınız değil mi?

 

Ар абыхэм . - я - пышэгъут.

Ар абыхэм я пышэгъут . -- O onların muhataplarıydı.

 

Bu örneklemeleri sizler istediğiniz kadar çoğaltabilirsiniz.

Önemli olan yapıyı bir defa kavramaktır.

 

Япэм Умар сэ си лэжьэгъут. -- Eskiden Ömer benim iş arkadaşımdı.

Сэ уэ сыуиныбжьэгъутэкъэ? -- Ben senin arkadaşın değil miydim?

Сэ абыхэм сыращ!алэц!ык!ущ. -- Ben onların küçük çocuğuyum.

Ахэр сэ си къуэшхэщ. ---- Onlar benim kardeşlerimdir.

Ахэр фэ фи шыпхъухэщ. -- Onlar sizin kızkardeşlerinizdir.

Дэ абыхэм дыралэжьэгъущ. -- Biz onların iş arkadaşlarıyız.

Мазэ Зафер ипхъущ. -- Maze Zaferin kızıdır.

Зафер Мазэ и адэщ. -- Zafer Maze' nin babasıdır.

 

Üçüncü cümle kalıbı da ben sen o ların beni seni o yu tanıdığı gördüğü ettiği eylediği tür cümle kalıbıdır. Bu cümle kalıplarından bahis edişimizin nedeni cümle başına gelen sözcüklerin görüntülerinin fiil başına eklemlenmesi nedeniyle fiil başındaki görüntüleri kavratmak amacına yöneliktir. Eğer bu görüntüler tanınmazsa evinde ailesinde veya zorunlu öğrenme ortamı yaratılarak öğrenme sağlanmazsa sonradan dili konuşmak mümkün olmaz. En basit görüntü dahi sözcüğün anlaşılmasını güçleştirir. Birinci sütun daima p halinde ikinci sütun м halinde ve birinci sütunun görüntüsü üçüncü sütunda ikinci sütunun görüntüsü de dördüncü sütundadır. Dördüncü sütundaki harfler ise ses uyumuna göre ikisinden biri gelir.

 

Şimdiki zaman olumlu özel söylemi;

 

Сэ -------- сэ ----------- сы ---- с'з --- о -- цlыху.

Уэ -------- уэ ----------- у ------ б'п --- о -- лъагъу.

Ар ------- абы --------- . -------- и ---- е -- щlэ.

Дэ -------- дэ ---------- ды ----- т'д -- о -- тх.

Фэ ------- фэ ---------- фы ---- ф'в -- о -- хуапэ. 

Ахэр --- абыхэм ---- . -------- и ----- а -- тlэщl.

 

 

Сэ уэ сы - б - о - цlыху.

 

----------- сы -- tanınan ( ben )

----------------- б -- tanıyan ( sen )

--------------------- о -- şimdiki halde

------------------------- цlыху -- tanımak fiil kökü.

 

 

 

Bu arada sesli harfler yan yana geldiğinde ses bileşenlerinin Oluşumlarına ve düşen seslerin farkına varmalısınız.

 

Сэ уэ сыбоцlыху. ---- Beni sen tanıyorsun.

 

Сэ абы сы - и - е - цlыху.

Сэ абы сецlыху. -- Beni o tanıyor.

 

Cэ фэ сы - в - о - цlыху.

Сэ фэ сывоцlыху. -- Beni siz tanıyorsunuz.

 

Cэ абыхэм сы - и - а - цlыху.

Сэ абыхэм сацlыху. -- Beni onlar tanıyorlar.

 

Зафер зэрыщlэлэфlыр ( Ар сэ ) сощlэ.

 

Зэр – Eki birbirimizi tanıyoruz, biliyoruz, görüyoruz cümlelerinde kullanılır.

 

Заферрэ сэрэ дызэроцlыху.

Заферрэ сэрэ дызэрощlэ.

Заферрэ сэрэ дызэрлъэгъуащ.

Дэ махуэ къэс дызэролъагъу.

 

Мазэрэ уэрэ фызэрлъэгъуа?

Дызэрлъэгъуащ.

 

Мазэрэ уэрэ фызэрцlыхуа?

Дызэрцlыхуащ.

Дызэрцlыхуакъым.

 

Зэдэ зэпхъур фlыуэ зэролъагъу.

Зэнэ зэпхъур Фlыуэ зэролъагъу.

 

 

Şimdiki zaman sorusu veya olumsuz bildiriminde o kalkar ve soruda sona рэ eklenir, olumsuz bildirimde къым, olumsuz soru da къэ eklenerek yapılır.

 

Geçmiş ve bitmiş zaman çizelgesi de ;

 

Сэ -------- сэ ------------ сы --- с'з --- лъэгъу - а -- щ.

Уэ -------- уэ ------------- у ---- б'п --- цlыху --- а -- ?

Ар ------- абы ----------- . ------ и ----------------- а -- къым.

Дэ -------- дэ ------------ ды --- т'д --------------- а -- къэ?

Фэ ------- фэ ------------ фы -- ф'в --------------- а -- т.

Ахэр --- абыхэм ------- . ------ а'я --------------- а -- хэ -- т?

 

Ахэр сэ . -- с -- лъэгъу -- а -- хэ -- щ.

 

--------------- . -- görülen (o)

------------------- с -- gören ( ben )

---------------------- лъэгъу -- görme fiili

---------------------------------- а -- geçmiş zamanda

--------------------------------------- хэ --görülen o yu onlar yapan lar eki

-------------------------------------------- щ. - şu andaki hal durum.

 

Ахэр сэ . -- с -- лъэгъу -- а -- хэ -- щ.

Ахэр сэ слъэгъуахэщ. -- Onları ben görmüş durumdayım.

 

Ахэр уэ . -- п -- лъэгъу -- а -- хэ?

Ахэр уэ плъэгъуахэ? -- Onları sen görmüş durumda mısın?

 

Bu çaprazlamaları istediğimiz kadar çoğaltabiliriz.

 

Лэжьыгъэр зэхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Adıgece Ders No:13

Aralık 17, 2018

Bu dersimizde öneklerle cümle yapıları üzerinde çalışalım.

 

Ху – ön ekinin birisi için, bir şeyi-- na yapmak na etmek na eylemek

anlamında kullanılışına bakalım.

 

Burada fiillerin iki türlü söylemi olduğunu hatırlayalım. Tüm söylemlerde cümle kuruluşlarının bu iki söylemde farklı kalıplara girdiğini unutmayalım. Bunlar bir şey yapmak etmek eylemek ve bir şeyi yapmak etmek eylemek olarak olduğunu hatırlayalım. Yazmak ve bir şey yazmak, yıkamak ve bir şey yıkamak, çalışmak ve bir şeye çalışmak söylemleri gibi.

 

Сэ  абы сыхуэтхащ. -- Ben ona (yazı eylemi olarak ) yazdım.

Усэр  сэ  абы  хуэстхащ.  -- Şiiri ben ona yazdım.

 

Şahıs eklerinin nerede yer aldıklarını sanırım fark ettiniz. İkinci cümlede şahıs eki kime sorusunun cevabını gösteren o olması gereken ekin de başta olması gerekirken o şahıs ekinin olmadığından olduğunu fark ettiniz. Sadece fiiller söylendiğinde diğer baştaki sözcüklerin görüntülerinin fiile eklendiğini fark etmek önemlidir.

 

Сэ  абы  сыхуэтхьэщlащ. -- Ben ona ( eylem olarak ) yıkadım.

Хьэкъущыкъухэр сэ абы хуэстхьэщlащ. -- Ben onun bulaşıklarını

-----------------------------------------------------(onun için) yıkadım.

Сэ абы и щlыфэр хуэсlуэтащ. -- Ben onun sırtını (onun için ) ovdum.

 

Bu cümlelerin hepsi onun için gitmek anlamlarındadır.

Bitmiş zamanı da onun için gitmiştim anlamına gelir.

 

Сэ ---------------- сы-- хуэ – кlу -- а -- щ.

Уэ ----------------- у ------------------------ ?

Ар  ( абы) ------ . ------------------------ къым 

Дэ ----------------- ды ---------------------- къэ?  

Фэ ----------------- фы --------------------- т  

Ахэр -------------- .  ----------------------- хэ - щ.

 

Diğer şahısları da yerleştirecek olursak;

 

 Сэ ----- сэ ---------- сы --- с -------хуэ -- кlу – а -- щ.

 Уэ ----- уэ ----------- у ----- п ------хуэ ---------------?

Ар ---- абы --------- . ------ . -------хуэ-------------- къым.

 Дэ ---- дэ ----------- ды ---- д ------хуэ ------------- къэ?

 Фэ ---- фэ ---------- фы –- ф----- хуэ -------------- т

 Ахэр -- абыхэм ---- . ------ а ----- хуэ ------------- хэ - т?

 

Bu tablo uygulanırken ben ve biz, sen ve siz eşleşmesinin olmayacağını zaten biliyoruz.

 

Ахэр ile başlayan cümlelerin хэ çoğul eki alması gereği zaten ortada. Ахэр  ile  абыхэм  eşleşmesinde fazladan bir çoğul eki alması gerekir.

O da  fiil başına я  olarak gelir.

Ар  абыхэм  ile eşleşirse şahıs eki я gelir ve çoğul eki almaz.

Gidilen yer belli bir orası ise  iki şahıs eki arasına ны girer.

 

Gidilen yer burası ise  iki şahıs eki arasına къы  girer.

Şimdi bu açıklamaları da göz önünde bulundurarak bazı

çaprazlamalar yapalım.

 

Фэ сэ фы  с  хуэ  кlу  а щ.

 

 --------- фы -- giden

 ---------------- с  -- kimin için gidildiği.

 -------------------- хуэ -- için öneki.

 ------------------------- кlу  -- fiil kökü.

 ------------------------------ а -- işin yapıldığı zaman.( sıfatlaştırma eki.)

 ---------------------------------- щ. -- şu anki durum.

 

 

 Фэ  сэ  фысхуэкlуащ. Siz benim için gittiniz. ( Gitmiş olansınız.)

 

Buradaki şahısların görüntüleri fiil başına eklendiğinden gerekli değilse günlük konuşmalarda şahıslar söylenmez.

 

Фэ сэ  Анкара фысхуэкlуакъым. --Siz benim için Ankaraya gitmediniz.

 

 Фэ  сэ  Анкара  фынысхуэкlуакъым.-- Siz benim için Ankaraya

 ---------------------------- ( oraya benimle veya benim için)  gitmediniz.

 

 Фэ сэ  Анкара фыкъысхуэкlуакъым. -- Siz benim için Ankaraya gelmediniz.

 --------------------------------------------------- ( Söyleyen Ankarada)

 

 Гуфlакlуэ  фыкъысхуэкlуащ. -- Sevincim için ( mutluluğumu paylaşmak

 ------------------------------------------ benimle sevinmek için ) geldiniz.

 

 Лэжьакlуэ фыкъысхуэк!уащ. -- Bana çalışmak için geldiniz.

 Щхак!уэ  фыкъысхуэкlуащ. -- Yemek yemeğe ( benden yemeğe) geldiniz.

 

Сэ уэ ---- сы п хуэ кlу а щ. --- Сэ  уэ  сыпхуэкlуащ.

Сэ абы-- сы . хуэ  кlу а къым. -- Сэ абы сыхуэкlуакъым.

Сэ фэ --- сы ф хуэ кlу а къэ? -- Сэ фэ сыфхуэкlуакъэ?

Сэ абыхэм-- сы а хуэ кlу а т. --  Сэ абыхэм  сахуэкlуат.

 

Уэ сэ ---- у с хуэ  кlу а т?  -- Уэ  сэ  усхуэкlуат? 

Ар абы -- . . хуэ кlу a  щ. -- Ар  абы  хуэкlуащ.

Ар абыхэм-- .  я хуэ кlу а щ.-- Ар абыхэм  яхуэкlуащ.

 

Ахэр  фэ -- .  ф хуэ кlу а хэ къым. -- Ахэр  фэ  фхуэкlуахэщ.

Ахэр  абыхэм -- . я хуэ кlу а хэ щ. -- Ахэр  абыхэм яхуэкlуахэщ.

 

Сэ уэ Истанбул  нэс  сыпхуэкlуащ. -- Ben senin için İstanbul'a kadar gittim.

Cи ныбжьэгъухэм джэгум сыздашэнути -- Arkadaşlarım beni düğüne

-------------------- götüreceklerdi de

-------------------- сахуэкlуакъым. -- (onların isteğine uyup onlarla ) gitmedim.

 

Aynı çalışmayı diğer tür yani bir şey yapmak türü fiil çekimi için kullanalım;

 

 Мы  усэ  дахэр сэ ---- сэ ---------- с -- хуэ -- с --тх -- а -- щ.

 -------------------------- уэ -----уэ ---------- п ---------- п ------------ ?

 -------------------------- абы—абы -------- . ----------- и ------------ къым.

 -------------------------- дэ --- дэ ----------- т ---------- т ------------ къэ?

 -------------------------- Фэ----- фэ --------- ф --------- ф ----------- т.

 ------------------------ Абыхэм—абыхэм - . ---------- а ------------ хэ - т?

 

 Мы  усэ  дахэр  сэ  уэ с – хуэ-- п -- тх -- а -- щ.

 

 -------- с - kim için yazıldığı ( ben )

 ----------- хуэ - için eki

 ----------------- п – yazan ( sen )

 -------------------- тх - fiil kökü

 ------------------------ а – zaman ( sıfatlaştırma )

 --------------------------- щ. - şu anki durum.

 

Мы усэ дахэр  сэ  уэ  схуэптхащ. - Bu güzel şiiri  bana sen yazdın.

-------------------- сэ  абы схуитха? -- bana o mu yazdı?

-------------------- сэ  фэ схуэфтхакъэ? -- bana siz yazmadınız mı?

-------------------- сэ  абыхэм  схуатхакъым.-- bana onlar yazmadılar.

------------------- уэ  сэ  пхуэстхат. --- sana ben yazmıştım.

------------------- уэ  абы  пхуитхат? --- sana o mu yazmıştı?

------------------------------------------------- (vurgu ile)

-------------------- уэ дэ пхуэттхащ. -- sana biz yazdık.

-------------------- уэ абыхэм  пхуатхащ.-- sana onlar yazdılar.

-------------------- абы  сэ  хуэстхащ. --- ona ben yazdım.

-------------------- абы  уэ  хуэптха? --- ona sen mi yazdın?

-------------------- абы  абы хуитха? -- ona o mu yazdı.

-------------------- абы  дэ хуэттхакъэ? -- ona biz yazmadık mı?

-------------------- абы  фэ хуэфтхат. --- ona siz yazmıştınız.

-------------------- абы  абыхэм хуатхат? -- ona siz mi yazmıştınız?

------------------------------------------------------ (vurgu ile)

------------------- абыхэм  абыхэм  хуатхахэщ.-- Onlar onlara yazdılar.

 

Diğer çaprazlamaları da sizler yaparak  anlamaya çalışabilirsiniz.

 

Emir  cümlesi olarak da ;

 

Мы усэ дахэр сэ  уэ  схуэтх.-- Bu güzel şiiri  bana sen yaz.

------------------- сэ  абы схуретх. --- bana o yazsın.

------------------- сэ  фэ схуэфтх. --- bana siz yazın.

------------------- сэ  абыхэм схуратх. --- bana onlar yazsınlar.

------------------- уэ  абы  пхуретх. --- sana o yazsın.

------------------- уэ абыхэм  пхуратх. -- sana onlar yazsınlar.

------------------- дэ  уэ  тхуэтх.  ---- bize sen yaz.

------------------- дэ  абы  тхуретх --- bize o yazsın.

------------------- дэ  фэ  тхуэфтх. --- bize siz yazın.

------------------- дэ  абыхэм  тхуратх. -- bize onlar yazsınlar.

------------------- фэ  абы  фхуретх.  --- size o yazsın.

------------------- фэ абыхэм фхуратх. --- size onlar yazsınlar.

------------------- абы уэ хуэтх. --- ona sen yaz.

------------------- абы абы хуретх. --- ona o yazsın.

------------------- абы фэ хуэфтх. ---- ona siz yazın.

------------------- абы абыхэм  хуратх.--- ona onlar yazsınlar.

------------------- абыхэм  уэ  яхуэтх. ---- onlara sen yaz.

------------------- абыхэм  абы яхуретх.--- onlara o yazsın.

------------------- абыхэм  фэ  яхуэфтх. --- onlara siz yazın.

------------------- абыхэм  абыхэм  хуратххэ. -- onlara onlar yazsınlar.

 

 

Bu şiiri ben kendim için yazdım sen kendin için yazdın gibi cümlelerin oluşumu da başa зы getirilerek yapılır. Sona da ж eklenir.

 

Мы усэ дахэр сэ  зыхуэстхыжащ. - Bu güzel şiiri  ben kendime yazdım.

-------------------- уэ  зыхуэптхыжащ. --------------------- sen kendine yazdın.

------------------- абы  зыхуитхыжащ. ---------------------- o kendine yazdı.

-------------------- дэ  зыхуэттхыжащ. ------------------- biz kendimize yazdık.

-------------------- фэ зыхуэфтхыжакъэ? ------ siz kendinize yazmadınız mı?

------------------ абыхэм зыхуатхыжакъым. ---- onlar kendilerine yazmadılar.

 

Bu güzel şiiri bana yazsaydı gibi anlamlar- щэрэт- eki ile yapılır.

 

Мы усэ  дахэр сэ уэ  схуэптхащэрэт. -- Bu güzel şiiri benim için yazsaydın.

 

Şahıs eklerinin işleyişi yukarıda verdiğimiz tablonun aynısıdır.

Sadece sonlara  щэрэт  getirilmesi yeterli olacaktır.

 

Унэ  лэжьыгъэр  зэ  сыухащэрэт. -- Ev ödevlerimi bir bitirseydim.

Унэм  зэ  дыкlуэжащэрэт.  -- Eve bir dönseydik.

Си ныбжьэгъухэм  зэ  садэджэгуащэрэт. -- Arkadaşlarımla bir oynasaydım.

 

Bir şey yaptırma ön eki  гъэ  yapılır ve yaptırdım ettirdim eylettim anlamları oluşur.

Çalıştırdım, yedirdim , gösterdim, baktırdım,  diktirdim gibi. Bu ek şahıs eklerinden sonra gelir. Fiile yakın şahıs eki gören diğeri ise gösterendir.

 

 Şimdiki zaman olumlu söyleminin kendine has bir biçimi vardır.

 Bunun dışında diğer zamanların kalıpları aynıdır.

 

 Сэ -------- сэ -------- сы ---- з ---- о --- гъэ -- лажьэ.

 Уэ --------- уэ -------- у ----- б ---- о ------------ шхэ.

 Ар -------- абы ------- . ------ и --- е ------------ кlуэ.

 Дэ --------- дэ -------- ды --- д --- о ------------ дэ.

 Фэ --------- фэ ------- фы --- в --- о ------------ лъагъу.

 Ахэр ---- абыхэм --- . ------ и --- а ------------ пщафlэ.

 

Bunun çaprazlamaları  da diğerlerinden farklı değildir yalnızca o ve onlarda o harfi düşer. sorusunda tamamen o düşer ve sonlara sadece рэ getirilir. Olumsuz ve olumsuz soru için de bildiklerimiz geçerlidir. Diğer zamanlar için de aynı tablo çizilerek üzerinde çalışılabilir. Fiilde vurgunun yeri değişebilir. Zaman ekleri aynen işletilir.

 

 Зафер зэ згъуэтатэмэ пlастэ шыпс ( сэ абы ) езгъэшхынут.

 Burada  сэ  абы  günlük konuşmalarda kullanılmaz çünkü görüntüsü

 zaten fiil başına işlenmiş.

 Зафер зэ згъуэтатэмэ  пlастэ  шыпс  езгъэшхынут. 

 Zaferi bir bulabilseydim ona  paste şıps yedirecektim.

 

 Нэгъабэ Анкара сыщыкlуам Зафер сэ лы гъэжьа сигъэшхат.

 Geçen yıl Ankara'ya gittiğimde Zafer bana kızarmış et yedirmişti.

 

Ин – Büyük.

Инышхуэ – Büs büyük.

Нэхъ -- Daha

Нэхъ ин – Daha büyük

Ин дыддэ – Çok büyük.

Нэхъ ин дыддэ – En büyük.

Цlыкlу – Küçük.

Нэхъ цlыкlу – Daha küçük.

Цlыкlуниттэ – Küçücük.

Цlыкlунитавэ – Minicik.

Нэхъ цlыкlу дыддэ – En küçük.

 

Гъэщlэгъуэн – Acaip, enteresan.

Телъыджэ – Olağanüstü.

Абрагъуэ -- Olağanüstü

 

Фlы -- iyi

Нэхъыфl – daha iyi

Нэхъыфlыж – iyinin daha iyisi

lей – kötü.

Нэхъ lей – daha kötü

lейжь – çok kötü

 

Къебжэкl Sayışma

 

Инэ  инэ

Инэ мыкъуэ  

Мыкъуэ  щхьэл

Щхьэл  къутэ

Къутэрауэ

Щомыхъу

Щохъурзэ

Хъурзэ напэ

Хьэнэпитl

Лlитl щы

Зызукlыж

Хьэнтхъупс  ефэ

Дзэфэегъу

Гъурей гъурей

Накlуэ тlыс

Тlыс аслъэн.

 

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Hakkımızda

ÇerkesyaCerkesya.org Çerkesler ve Kafkasya hakkında güncel haberler, Çerkes Kültürü ile ilgili her türlü görsel ve yazılı materyallerin bir arada bulunduğu, Çerkes Kültürünü gelecek nesillere aktarmayı amaç edinmiş hiç bir kurum ve kuruluşla bağı olmayan sadece Kuzey Kafkasya Halklarına taraf bir portaldır.

Çok Okunanlar

Çerkesler Türk mü?

Çerkesler Türk mü?

Ara 02, 2018 Rate: 0.00

Kafkasya Neresidir?

Kafkasya Neresidir?

Ara 10, 2018 Rate: 0.00

Son Twetler

RT @Cerkesya: Unutmadık, unutmayacağız #MedetÖnlü #22Mayıs2013 https://t.co/qGd7zsOuIV
https://t.co/c8y7vrGLmm #may21in21languages #21dilde21mayıs
RT @Cerkesya: #21Mayıs1864 #21may1864 #genocide1864 #CircassianGenocide #circassianexile #CerkesSoykırımı https://t.co/uCRADFgBAf
RT @Cerkesya: ADIĞE BAYRAK GÜNÜ KUTLU OLSUN https://t.co/dl3NVFLgSA
Follow Çerkesya on Twitter

Post Gallery

Çerkes Parası ve Kaffed'in Kozmik Aklı

Çerkeslerin Mitolojik Kahramanı Nart Sosruko Mobil Oyun Oluyor

Eski Kafkas halkları, Amerikan yerlileri ve Sibirya halklarıyla akrabaymış

Belgesel Film Gösterimi-Çerkes Atının Öyküsü Şağdi

Hayriye Melek Hunç Anısına Kitap Günleri

Adıgey Halkı Anadilde Eğitim İstedi

Sarıkamış’tan Bir Şehit Öyküsü

Efsanevi Kabardey Atları Dörtnala Geri Dönüyor

Çerkes Kültürüne Son Bir Yaşam Alanı